Historia Rzewuszek
Dzieje wsi w gminie Sarnaki - od pradziejów do współczesności
Historia miejscowości Rzewuszki w gminie Sarnaki
Opracował: Krzysztof Lewczuk (2011) • redakcja językowa i uzupełnienia: 2026
Nota redakcyjna
Nota redakcyjna. Tekst zachowuje zasadniczy układ, lokalne nazewnictwo, relacje rodzinne i materiał językowy z opracowania z 2011 r. Poprawiono język, interpunkcję i część sformułowań historycznych. Informacje, których nie można obecnie potwierdzić źródłowo, zostały przedstawione jako hipotezy lub relacje. Uzupełnienia oparto m.in. na monografii gminy Sarnaki, danych spisowych, opracowaniach nazewniczych oraz dokumentach gminnych.
Rozdział 1
Stanowiska archeologiczne
Miejsce, w którym odnaleziono ślady osadnictwa
Podczas wydobywania piasku w latach 70. XX w. na tzw. „Piaskach”, przy drodze do Rzewuszek, w pobliżu torów kolejowych, Jan Gumienniczuk (Junek) wykopał popielnicę zawierającą szczątki po kremacji. Naczynie zostało rozbite podczas poszukiwania rzekomego skarbu. Znalezisko nigdy nie zostało fachowo przebadane ani zadokumentowane, dlatego nie można dziś wiarygodnie określić jego chronologii ani przynależności kulturowej. Groby ciałopalne występowały na ziemiach dzisiejszego Podlasia w różnych okresach pradziejów i starożytności. Jeżeli znalezisko było częścią cmentarzyska, w pobliżu mogła znajdować się osada lub obozowisko. Bez badań archeologicznych nie da się jednak rozstrzygnąć, z jakiego okresu pochodziła popielnica ani kto ją pozostawił. Wcześniejsze przypuszczenie, że mogła mieć związek z Gotami, należy traktować wyłącznie jako hipotezę. Znalezisko jest natomiast ważnym świadectwem tego, że okolice dzisiejszych Rzewuszek były użytkowane przez ludzi na długo przed powstaniem współczesnej wsi.
Pewniejsze dane o osadnictwie na terenach wsi Rzewuszki możemy uzyskać na podstawie stwierdzonych stanowisk archeologicznych. Takie stanowiska stwierdzono nad Chlebczanką i w jej sąsiedztwie w kilku miejscach (zob. dokumenty z badań z 1988 r.). Okres użytkowania tych osad określa się od pradziejów do późnego średniowiecza. Większość osad w tym okresie była lokowana w bezpośrednim sąsiedztwie cieków wodnych. Preferowane były przede wszystkim krawędzie i wyższe partie dolin rzecznych. Do rzadkości należało zakładanie osad z dala od rzek i strumieni, jak i lokowanie ich w obrębie niższych partii dolin rzecznych. Punkty osadnicze i osady otwarte zajmowały powierzchnię od 5 do 20 arów. Składały się one najwyżej z kilku domostw. Dominującą zaś formą osady słowiańskiej przez długi okres była osada jednodworcza. W źródłach pisanych osadnictwo jednodworcze określane jest łacińskim terminem „sors”, oznaczającym „źreb” - w znaczeniu „los”. Jeszcze w XIII w. każdy źreb stanowił odrębną gospodarczo jednostkę osadniczą. Były to osady nietrwałe, o zmiennych nazwach i często przenoszone z miejsca na miejsce. Trzeba zauważyć, że w okresach, gdy były zakładane wymienione osady, tereny te miały puszczański charakter, rzeki były szersze, więcej było jezior i terenów bagiennych.
Stanowisko I
Pierwsze stanowisko na tzw. Czeretach (łąka Bartoszuków) określone jest jako punkt osadniczy - epoka kamienia, nowożytność.
Stanowisko II
Drugie stanowisko, też Czereta (pastwisko Czerwińskiego), opisane jako punkt osadniczy, osada otwarta - pradzieje, późne średniowiecze (XIV-XV w.), nowożytność (od XV w.).
Stanowisko III
Trzecie stanowisko w pobliżu Gródka na pastwisku Jaszczuków opisane jako punkt osadniczy, osada otwarta, okres wpływów rzymskich (kultura przeworska), wczesne średniowiecze, późne średniowiecze.
Stanowisko IV
Czwarte stanowisko przy cieku z Grzybowa, na północ od szosy w pobliżu zabudowań Barbary Truszkowskiej (siostry żony Mieczysława Filipiuka), opisane jako osada otwarta, epoka kamienia, okres lateński (epoka żelaza), wczesne średniowiecze.
Jak widać z powyższych opisów, osady raz założone utrzymywały się przez dłuższy czas aż do średniowiecza. Jak mogły wyglądać te osady? W pradziejach, gdy nie zajmowano się jeszcze uprawą roli i hodowlą zwierząt, były to ziemianki, potem półziemianki (część nadziemna z drewna lub chrustu oblepiona gliną). Nie były to osady trwałe. Ludzie trudnili się łowiectwem i zbieractwem, dlatego często zmieniali miejsce pobytu. Gdy zaczęto uprawiać ziemię, najpierw wypalano las i zakładano niewielkie poletka, które obsiewano dotąd, aż gleba się wyjałowiła. Potem wypalano następny fragment lasu.
Najstarsze słowiańskie osadnictwo wiejskie pochodzi z VI i VII w. Największe nasilenie osadnictwa datuje się dopiero w X i XI w. W kolejnych stuleciach na pograniczu nadbużańskim ścierały się i przenikały wpływy osadnicze ze wschodu oraz z Mazowsza. W starszej literaturze wiązano część tego osadnictwa z ludnością ruską napływającą wzdłuż Bugu oraz z osadnictwem drobnoszlacheckim z Mazowsza.
Dokumenty z badań
Badania powierzchniowe AZP z 1988 roku
W kwietniu 1988 r. okolice Rzewuszek objęto archeologicznymi badaniami powierzchniowymi w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP). Badania zleciło Biuro Badań i Dokumentacji Zabytków w Białej Podlaskiej, a grupą badawczą kierował mgr Sławomir Żółkowski. Zachowało się jego sprawozdanie z badań na obszarze AZP 55-83 oraz karta ewidencji stanowiska w Rzewuszkach.
Obszar 55-83 leżał w północno-zachodniej części ówczesnego województwa bialskopodlaskiego, na terenie gmin Platerów, Łosice i Sarnaki. To fragment Wysoczyzny Siedleckiej: piaszczyste, morenowe sfałdowania poprzecinane dolinami rzek. Największa z nich, dolina Toczny, ma 1,5-2 km szerokości, a różnice poziomów sięgają 20 m. Zabudowa, drogi, linia kolejowa, łąki i lasy zajmowały około połowy obszaru, drugą połowę stanowiły pola orne, po których archeolodzy mogli swobodnie chodzić i zbierać znaleziska z powierzchni.
Badania prowadzono tu już od lat 50. XX w., m.in. z ramienia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Archeologicznych województwa warszawskiego. Swoje zbiory gromadził też miejscowy archeolog-amator M. Wyczółkowski. Znano wtedy 5 stanowisk. W 1988 r. udało się zweryfikować tylko jedno z nich, bo przy pozostałych brakowało danych o położeniu, za to odkryto 27 nowych. Wszystkie leżą na stokach doliny Toczny i innego cieku, lewobrzeżnego dopływu Bugu. Z dala od dolin stanowisk nie znaleziono, co dobrze pasuje do opisanej wyżej reguły: dawne osady zakładano przy wodzie. Według sprawozdania żadne ze stanowisk nie było zagrożone zniszczeniem i nie wymagało działań konserwatorskich.
Z jakich okresów pochodzą znaleziska?
Mezolit - 1 stanowisko
Neolit - 5
Wczesna epoka brązu - 1
Epoka brązu i wczesna epoka żelaza - 3
Okres rzymski - 3
Wczesne średniowiecze - 13
Późne średniowiecze - 3
Okres nowożytny - 7
Liczby dotyczą całego obszaru AZP 55-83, nie tylko Rzewuszek. Jedno stanowisko mogło dostarczyć materiałów z kilku okresów. W sprawozdaniu wymieniono też młodszy okres przedrzymski, ale liczba przy nim jest przekreślona i nieczytelna.
Karta stanowiska Rzewuszki 1. Karta ewidencji z 4 czerwca 1988 r. opisuje stanowisko nr 1 w Rzewuszkach (nr 16 na obszarze AZP 55-83, nr inwentarza A/886). Leży ono na stoku małej doliny, opadającym ku zachodowi, na piaszczystym polu ornym w prywatnym gospodarstwie. Znaleziono tu jeden fragment ceramiki, uznany za ślad osadniczy z wczesnego średniowiecza. Wartość poznawczą stanowiska oceniono jako małą, zagrożenia nie stwierdzono. Kartę wypełnił mgr S. Żółkowski, chronologię określił doc. M. Miśkiewicz, a całość sprawdził prof. dr hab. S. K. Kozłowski. Materiały trafiły do MOBP, czyli najpewniej do Muzeum Okręgowego w Białej Podlaskiej.
Numer z karty nie musi pokrywać się z numeracją stanowisk I-IV opisanych wyżej.
Sprawozdanie z badań AZP 55-83, strona 1
Sprawozdanie, strona 2
Karta ewidencji stanowiska Rzewuszki 1 (4 czerwca 1988 r.)
Rozdział 2
Początki wsi
Pierwsza wzmianka o wsi Rzewuszki pochodzi dopiero z drugiej połowy XVII w. (akta parafii Sarnaki). W 1674 r. Rzewuszki wymienia się jako wieś kościelną będącą własnością Kazimierza Zwierza - sufragana łuckiego. Wieś w obecnym miejscu powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVI w., kiedy to za królowej Bony przeprowadzono tzw. „pomiarę włóczną”. Polegała ona na komasacji gruntów i scaleniu drobnych osad (żerebi) w większe, zwarte wsie (ulicówki), oraz wprowadzeniu trójpolówki. Obszar wsi dzielono na trzy pola uprawne. Zabudowania wiejskie umieszczano z reguły na skraju środkowego pola. W zależności od powierzchni ziemi wsi każdemu gospodarstwu przydzielano około jednej włóki ziemi (30 morgów - 16,8 ha). Każdy osadnik otrzymywał po jednym zagonie w każdym z pól i jeden zagon pod budowę zagrody. Przeniesienie osady (lub zbudowanie nowej) na pole sadybne było obowiązkowe. Założono także kataster gruntów - ziemie dobre, średnie, podłe i przepodłe. Trójpolowy system uprawy ziemi polegał na jednoczesnym przez wszystkich obsiewie na pierwszym polu zbożem ozimym, drugim jarym, trzecie ugorowało i służyło często jako pastwisko. W następnym roku na pierwszym ugór, drugim zboża ozime, trzecim jare.
Uzupełnienie źródłowe. Monografia gminy Sarnaki potwierdza, że w 1674 r. Rzewuszki były uposażeniem sufragana łuckiego i podaje, że wieś zamieszkiwało wówczas 37 poddanych biskupich. To obecnie jeden z najważniejszych konkretnych punktów odniesienia dla XVII-wiecznych dziejów miejscowości.
Reformę włóczną na terenie starostwa mielnickiego w 1560 r. przeprowadził Dymitr Sepieha. Reforma została przeprowadzona w pierwszej kolejności w dobrach królewskich. Potem objęła także dobra magnackie, szlacheckie i kościelne. Wsie założone w tamtym czasie przetrwały w większości do czasów obecnych.
Nie wiadomo, ilu na początku było gospodarzy w Rzewuszkach i ile założono pól sadybnych (siedlisk). Być może 18, tak jak było ponad 100 lat później, w 1830 roku. Nie wiadomo, kto był pierwszym właścicielem wsi. Pochodzenie nazwy wsi nie jest całkowicie pewne. Dawniej łączono ją z nazwiskiem Rzewuski i przypuszczano, że pierwszy właściciel mógł należeć do tego rodu. Współczesne opracowanie „Nazwy miejscowe Polski” wywodzi jednak nazwę Rzewuszki od nazwy osobowej Rzewus(z)ek, w formie liczby mnogiej. Związek nazwy miejscowości bezpośrednio z rodem Rzewuskich należy więc traktować jako hipotezę, a nie ustalony fakt. Rzewuscy na Podlasiu byli średniozamożnym rodem szlacheckim. Ich najbliższym gniazdem rodowym były Bejdy w obecnej gminie Olszanka. Być może któryś z Rzewuskich ożenił się w Chybowie, gdyż tam występowało to nazwisko. Rzewuscy potem wyemigrowali na Ukrainę, tam dorobili się dużych majątków. Przykładem niech będzie Seweryn Rzewuski, jeden z magnatów, który wspólnie z Ksawerym Branickim i Szczęsnym Potockim zawiązał konfederację targowicką.
Mapy osadnictwa
Ziemia mielnicka na początku XVI w. i w 1674 r.
Dwie mapy pokazują ten sam obszar, ziemię mielnicką, w dwóch różnych momentach historycznych, dlatego można je czytać jak zestawienie „przed i po”. Obie mają skalę 1:300 000 i podobną legendę: rozróżniają miasta i wsie, własność osad (królewską, szlachecką, królewską w dzierżawie i kościelną), osady bojarskie, a także zamki, kościoły i cerkwie oraz granicę ziemi mielnickiej.
Pierwsza mapa, „Osadnictwo w ziemi mielnickiej w początkach XVI w.”, przedstawia sieć osadniczą sprzed reformy włócznej z 1560 r. Sarnaki są już na niej zaznaczone, nad Chlebczanką, w sąsiedztwie Kisielewa, Chybowa i Klimczyc. Rzewuszek na tej mapie jeszcze nie ma, co zgadza się z tym, że pierwsza znana wzmianka o wsi pochodzi dopiero z XVII w.
Druga mapa przedstawia osadnictwo w 1674 r., czyli stan mniej więcej 160-170 lat późniejszy. Jest znacznie bardziej szczegółowa: oprócz miast, wsi i kategorii własności pokazuje również dwory, folwarki i młyny wodne. Zamiast cerkwi prawosławnych legenda wymienia już cerkwie unickie, co jest śladem unii brzeskiej z 1596 r. Sieć miejscowości jest dużo gęstsza, zwłaszcza wokół Sarnak.
Dla historii wsi najważniejsze jest to, że na mapie z 1674 r. Rzewuszki są już zaznaczone z nazwy, na zachód od Sarnak, w pobliżu Kisielewa i Grzybowa. To ten sam rok, z którego pochodzi opisana wyżej wzmianka w aktach parafii Sarnaki.
Jak porównywać mapy. Najlepiej zacząć od Sarnak i biegu Chlebczanki, a potem sprawdzić, które miejscowości w okolicy pojawiły się dopiero na mapie z 1674 r. Kliknij mapę, aby otworzyć ją w pełnej rozdzielczości.
Osadnictwo w ziemi mielnickiej w początkach XVI w. (oprac. Dorota Michaluk)
Osadnictwo w okolicach Sarnak w 1674 r.
Wspomnienie autora (nie jest źródłem historycznym)
Miałem kiedyś wizjonerski sen, który pamiętam do dzisiaj. Stałem w okolicach miejsca, gdzie obecnie stoi na początku wsi krzyż. Widziałem przed sobą łąki obecnej „Zapólny” porośnięte z rzadka karłowatą sosną, a w miejscu gdzie obecnie jest zbiornik przeciwpożarowy rosła dość duża kępa wysokich świerków. W dół do łąk wiodła droga, przy której ułożone były duże pryzmy ociosanych klocy, jak gdyby przygotowanych do budowy. Podszedł do mnie człowiek mocno usmolony i na moje pytanie, kim jest, odpowiedział, że mieszka na polanie w lesie (wskazał kierunek na obecne zabudowania Czerwińskich) i trudni się wyrobem smoły i dziegciu. Podał także swoje imię o brzmieniu dzisiaj nie spotykanym i mówił gwarą wprawdzie zrozumiałą, ale dość archaiczną.
Wracamy do bardziej historycznych faktów. Gdy powstała wieś Rzewuszki, istniały już w okolicy grody, które założyli w XII-XIII w. książęta ruscy. Są to grody w Ostromęczynie, Chłopkowie, Dzięciołach. Istniały też większe grody w Drohiczynie i Mielniku. Ponieważ książęta ruscy wyznawali prawosławie, zaczęli zakładać cerkwie prawosławne. Być może w Rzewuszkach była również część ludności prawosławnej lub obrządku wschodniego. Jednak zdecydowana większość w XVI-XVII w. była wyznania katolickiego, gdyż ok. 1430 r. powstała w Sarnakach parafia katolicka.
W drugiej połowie XVII w. toczyły się liczne wojny. Poszczególne wsie, w tym Rzewuszki, nie uległy jednak trwałemu zniszczeniu. Wojny i zarazy morowe zebrały swe główne żniwo wśród ludności, znacznie obniżając jej liczbę. W wieku XVII całe Podlasie było już w granicach Korony (na mocy unii lubelskiej z 1569 r.).
Rozdział 3
Właściciele wsi
Wcześniej wspomniałem, że wieś Rzewuszki była w 1674 r. własnością sufragana łuckiego, ks. Kazimierza Zwierza. Nie tylko zresztą Rzewuszki. Także okoliczne wsie: Chlebczyn, Grzybów, Lipno, Kózki, Bużka były własnością osób duchownych. Niewiele można powiedzieć o okolicznościach przejęcia przez osoby duchowne tych majętności. Sto lat później, w 1783 r., Rzewuszki wchodziły już w skład tzw. „klucza klimczyckiego”, który był własnością Ossolińskich. W skład klucza wchodziły także Sarnaki, Klimczyce, Lipno, Chlebczyn, Binduga, Kózki, Bużka, część zarobna wsi Chybów (11 poddanych), część Grzybowa, Rozwadowa.
Chłopi z dóbr klimczyckich zobowiązani byli do odrabiania pańszczyzny w wymiarze trzech dni pracy mężczyzny ze sprzężajem i trzech dni pracy czeladnej tygodniowo oraz oddawali dziesięcinę kościołowi sarnackiemu. Dziesięcina oddawana była w snopie prawie do końca XVIII w. Pierwotnie był to co dziesiąty snopek pobierany z pola. Za proboszcza ks. Łukasza Kobylińskiego w roku 1749 pobierano z jednej włoki ziemi kopę snopów żyta i kopę snopów jarzyny (zboża jarego). Za proboszcza ks. Jana Błońskiego zmieniono w 1784 r. dziesięcinę snopową na oddawaną w ziarnie (po 8 garncy żyta i tyleż owsa z jednej włoki). W wypadku Rzewuszek było to 144 garnce żyta i tyleż owsa. Ks. Paweł Wolski w roku 1816 przekształcił dziesięcinę osepową na pieniężną (korzec żyta 12 złp., a korzec owsa 6 złp.).
Wypada nadmienić, że w latach 1674-1783 właścicielem początkowo Klimczyc i Lipna, a potem innych wsi, także Rzewuszek, był ród Butlerów, szlachty wywodzącej swój ród z Irlandii. Butlerowie powiększali swój majątek poprzez sukcesywne wykupywanie części szlacheckich we wsiach. Najprawdopodobniej także po śmierci ks. Kazimierza Zwierza, sufragana łuckiego, w 1682 r. jego majątek przeszedł w ręce Butlerów.
Jeszcze za proboszcza ks. Łukasza Łubieńskiego (1729-1758) chłopów podległych poprzednio biskupowi nazywano Zwierzowskimi. Świadczą o tym zapisy w aktach parafii Sarnaki dotyczące dziesięciny z Sarnak i Chlebczyna. Cytuję:
„To miasteczko (Sarnaki) nie mając dla siebie informacji, nie wiem wiele ma włók pod sobą, tylko to zostawię gratis succesoribus in folwark z chłopami znajdującymi się w Sarnakach jako w Rzewuszkach nazywającymi się Zwierzowskimi płaci po złotych czterdzieści aże w tychże wsiach jak to w Sarnakach i Rzewuszkach znajdują się nazywający się Butlerowscy…”
Wieś Chlebczyn: „Z dworu Chlebczyńskiego tak z chłopami Chlebczyńskimi jako Rzewuskimi nazywającymi się Zwierzowskimi”.
Antoni Ossoliński, który poprzez małżeństwo z Rozalią Butlerową wszedł w posiadanie tzw. „klucza klimczyckiego”, kontynuował proces koncentracji ziemi i w latach 1786-1802 przeprowadził 12 transakcji, wchodząc w posiadanie kolejnych części szlacheckich między innymi w Rzewuszkach. Ossolińscy nie dbali zbytnio o dobra klimczyckie. Właściciel, Stanisław Ossoliński, rezydował w Sterdyni, przebudowując tamtejszy pałac. W 1832 r. dobra klimczyckie zostały zlicytowane i po przejściowej własności hr. Łubieńskiego i hr. Krasińskiego przeszły na własność Joachima Podczaskiego.
Za Podczaskich, w 1864 r., dochodzi do uwłaszczenia chłopów. Właściciel został zmuszony przekazać ziemię na własność ich dotychczasowym użytkownikom. W Rzewuszkach na rzecz 18 włościan rozdysponowano 344 ha ziemi, w tym 36 ha pozostawiono jako pastwisko wspólnotowe (Greble, Czereta, aż po Gródek). Jeszcze przed II wojną światową było to pastwisko wspólne.
Włościanie mieli zagwarantowane na lasach dóbr klimczyckich serwituty. Polegały one na prawie włościan do poboru drewna na opał i remont budynków. W 1877 r. las serwitutowy zmieniono na własność wsi. Rzewuszki otrzymały w Lipowcu 21 ha oraz w tzw. Choinie (przy wsi Kózki) 10 ha. Z czasem ten las podzielono na 18 gospodarstw i tak jest do tej pory. Podział tego lasu pokazuje zachowany wykaz właścicieli lasów.
Mapy własności
Do kogo należała ziemia: XVI w. i 1674 r.
Te dwie mapy są odpowiednikami map osadnictwa z rozdziału 2. Tamte pokazują przede wszystkim, gdzie leżały miasta i wsie, a te, do kogo należały poszczególne dobra. Razem dają cztery mapy: osadnictwo i własność na początku XVI w. oraz osadnictwo i własność około 1674 r.
Pierwsza mapa, „Własność w ziemi mielnickiej w początkach XVI w.”, obejmuje całą ziemię mielnicką. Kolorami rozróżniono dobra królewskie, królewskie w dzierżawie, szlacheckie duże, średnie i drobne oraz kościelne. Widać na niej m.in. Drohiczyn, Mielnik, Łosice i Sarnaki. Sarnaki i Chybów leżą w obszarze drobnej własności szlacheckiej, a na wschód, za Rozwadówką, zaczynają się rozległe dobra królewskie wokół Mielnika.
Druga mapa, „Własność ziemska w okolicach Sarnak ok. 1674 r.”, pokazuje ten sam obszar około 160-170 lat później. Legenda stosuje praktycznie te same kategorie, więc obie mapy można porównywać bezpośrednio: widać, jak zmieniły się granice poszczególnych dóbr i jak rozdrobniła się własność.
Rzewuszki na mapie z 1674 r. Wieś jest zaznaczona z nazwy, na południe od Kisielewa, w niewielkim obszarze oznaczonym jako dobra kościelne. Zgadza się to z opisaną wyżej informacją, że w 1674 r. Rzewuszki należały do sufragana łuckiego, ks. Kazimierza Zwierza. Na mapie z początku XVI w. wsi jeszcze nie ma.
Kliknij mapę, aby otworzyć ją w pełnej rozdzielczości.
Własność w ziemi mielnickiej w początkach XVI w. (oprac. Dorota Michaluk)
Własność ziemska w okolicach Sarnak ok. 1674 r.
Rozdział 4
Ludność
W Rzewuszkach zamieszkiwała w poszczególnych latach następująca ilość ludności wyznania rzymsko-katolickiego: 1789 r. - 60 osób, 1860 r. - 145 osób, 1894 r. - 207 osób.
1789 r.
60 osób wyznania rzymskokatolickiego
1860 r.
145 osób wyznania rzymskokatolickiego
1894 r.
207 osób wyznania rzymskokatolickiego
1921 r.
274 mieszkańców i 31 budynków mieszkalnych (spis powszechny)
Spis z 1921 r. Pierwszy Powszechny Spis Ludności pozwala uzupełnić obraz demograficzny wsi w początkach II Rzeczypospolitej. W wykazie miejscowości Rzewuszki w ówczesnym powiecie konstantynowskim odnotowano 31 budynków mieszkalnych i 274 mieszkańców (125 mężczyzn i 149 kobiet). Dane te warto zestawiać z wcześniejszymi liczbami z akt parafialnych, pamiętając, że poszczególne źródła mogły stosować odmienne kryteria ewidencji.
Po upadku powstania styczniowego wprowadzono w urzędach, szkołach, kancelarii parafialnej język rosyjski. Często trudno odczytać akta pisane odręcznie po rosyjsku.
Koniec wieku XIX to początek rozpadu „klucza klimczyckiego” będącego własnością Podczaskich. Gdy zabrakło pańszczyźnianych chłopów i majątek został poważnie zmniejszony na potrzeby uwłaszczenia, Podczascy popadli w długi i w krótkim czasie rozparcelowali folwarki, a ziemię sprzedali.
Nadeszła I wojna światowa i odzyskanie niepodległości przez Polskę. Rzewuszki niewiele zyskały w wolnej Polsce. Areał gruntu pozostał taki sam jak przed wojną, z wyjątkiem jednego epizodu. Każde gospodarstwo otrzymało w okolicach Sarnak po jednym zagonie ziemi, prawdopodobnie będącej wcześniej własnością parafii Sarnaki, która przeszła w drugiej połowie XIX w. na własność rządu carskiego, a potem stała się własnością rządu polskiego.
W czasie I wojny światowej niektórzy z mieszkańców Rzewuszek zostali wzięci w ramach poboru do wojska (prawdopodobnie carskiego). Po powrocie przywieźli spore sumy pieniędzy, za które kupili ziemię - Szoplik w Rzewuszkach, Szeweluk w Rozwadowie/Turoszynie.
W okresie międzywojennym panowało w Rzewuszkach, jak i w innych wsiach, przeludnienie i bieda. Wskutek podziałów rodzinnych ziemia w gospodarstwach była bardzo rozdrobniona. Do scalenia gruntów doszło dopiero po zakończeniu II wojny światowej. Prace scaleniowe rozpoczęli Niemcy jeszcze pod koniec wojny. Niemcy opracowali także plan urządzania lasu w Lipowcu. Na polach wsi zlikwidowano niektóre drogi a powstały inne, dotychczas nieistniejące. Plan istniejących przed II wojną światową dróg obrazuje załącznik nr 2. Jak widać na mapie, istniały drogi łączące Rzewuszki z okolicznymi wsiami: Grzybowem, Chlebczynem i Lipnem. Po scaleniu część mieszkańców wsi przeniosła się na tzw. „kolonie”, w wyniku czego powstały luki w dawnej zabudowie.
Szkoła. W okresie międzywojennym w Rzewuszkach funkcjonowała szkoła podstawowa. Wcześniej dzieci z Rzewuszek należały do rejonu szkolnego związanego ze szkołą gminną w Chlebczynie, a następnie w Sarnakach. Historia szkolnictwa w okolicy sięga XIX w. i stanowi ważne uzupełnienie dziejów codziennego życia mieszkańców.
Szkic wsi
Wieś Rzewuszki przed II wojną światową
Odręczny szkic (załącznik nr 3) pokazuje układ zabudowy wsi przed scaleniem gruntów. Gospodarstwa stały po obu stronach „drogi przez wieś”, a od południa działki ciągnęły się aż do „drogi po zagumienia”. Na wschodnim końcu, przy rozwidleniu z krzyżem, droga skręcała w stronę Sarnak. Każdy kwadrat to zagroda, a numer odsyła do wykazu mieszkańców poniżej. Zagrody nr 1-7 narysowano jako przekreślone kwadraty, inaczej niż pozostałe.
Szkic dobrze pokazuje, jak wyglądała wieś, zanim część rodzin przeniosła się po wojnie na „kolonie”. Wiele nazwisk z wykazu powtarza się w niemieckim wykazie właścicieli lasów, a pod numerami 17 i 18 zapisano gospodarstwa Lewczuków.
O odczytaniu wykazu. Wykaz mieszkańców i gospodarstw do szkicu jest odręczny, a część pisma trudno odczytać. Tam, gdzie odczyt jest niepewny, zostawiono znak zapytania lub oznaczenie [?] zamiast zgadywać. Jeśli rozpoznajesz któreś nazwisko lub przydomek, daj nam znać.
Wieś Rzewuszki przed II wojną światową (załącznik nr 3). Kliknij, aby powiększyć.
Wykaz mieszkańców i gospodarstw do szkicu
- Gumieniuczuk Andrzej i Michał
- Kulesz Jan i Władysław
- Dunajko Bronisław (przydomek „Wiśnia” ze Chlebczyn?)
- Kacprzak Władysław
- Czerwiński Władysław
- Andruszkiewicz Stanisław (synowie Kazimierz i Tadeusz)
- Szewczuk Antoni i Piotr
- Wawryniuk Jan i Franciszek
- Iwaniuk Jan
- Iwaniuk Stefan
- Kuchta Władysław i Marek [?]
- Wawryniuk Jan (Rydak?)
- Szymaniuk Antoni i Jan (wyjechali na Ziemie Zachodnie)
- Mielniczuk Florentyna (pochodziła z Mielnika)
- Gumieniuczuk Stanisław
- Pawluczuk Jan
- Lewczuk Karol, potem Mateusz
- Lewczuk Piotr, potem Filipiak Grzegorz
- Bogdaniuk Antoni
- Bogdaniuk Wacław i Bogdaniuk Władysław
- Szoplik Józef
- Kondera Franciszek i Edward
- Gumieniuczuk Stanisław, Władysław i Jan (ojciec Józef)
- Wawryniuk Wojciech
- Jaszczuk Czesław i Józef
- Szoplik Stanisław, Janusz? Łukasz? [?]
- Wawryniuk Antoni, Edward, Mikołaj, Franciszek
- Bogdaniuk Tomasz
- Wawryniuk Franciszek, Jan, Lucjan, Stanisław, Kazimierz
- Chwedorczuk Teofil, Stanisław
- Andruszkiewicz Paweł, ojciec Czesław [?]
- Wawryniuk Aleksander, syn Antoni
- Franczuk Stanisław, Edward, Kazimierz, Jan, Maria
- Ludwiczak Jacenty i Helena, synowie Henryk i Mieczysław
Dokument archiwalny
Wykaz właścicieli lasów wsi Rzewuszki
Zachował się trzystronicowy maszynopis w języku niemieckim zatytułowany „Verzeichnis der Waldbesitzer des Dorfes Rzewuszki Gemeinde Sarnaki”, czyli „Wykaz właścicieli lasów wsi Rzewuszki, gmina Sarnaki”. Na zachowanych stronach nie ma daty. Niemiecki język urzędowy wskazuje najpewniej na okres okupacji, kiedy Niemcy prowadzili prace scaleniowe i opracowywali plan urządzania lasu w Lipowcu.
Wykaz obejmuje 61 pozycji. Niemal każdy właściciel ma w nim dwie parcele: jedną o numerze od 1 do 18 i drugą o numerze od 19 do 36, przy czym druga jest zwykle mniej więcej dwa razy większa od pierwszej. Tylko przy dwóch pozycjach (Jan i Władysław Kulesz) wpisano po cztery parcele. Powierzchnie sumują się do około 31 ha, czyli tyle, ile lasu wieś otrzymała w 1877 r. w zamian za serwituty: 21 ha w Lipowcu i 10 ha w Choinie. Dokument pokazuje więc najpewniej podział właśnie tego lasu na 18 działek w każdym z dwóch kompleksów, rozdrobnionych później między kolejnych właścicieli i spadkobierców. Udziały są niewielkie: od około 0,1 ha do 1,7 ha na osobę.
Wśród właścicieli są też Lewczukowie: dwukrotnie wymienieni spadkobiercy Mateusza Lewczuka (poz. 26 i 46) oraz Józef Lewczuk (poz. 28). Najczęściej powtarzają się nazwiska Wawryniuk, Gumieniczuk, Szeweluk, Bogdaniuk, Iwaniuk i Chwedorczuk.
Jak czytać wykaz
Lfd. No - liczba porządkowa
Zu und Vorname - nazwisko i imię
Nr. der Parcellen - numery parcel
Fläche in ha - powierzchnia parceli w hektarach
Zusammen Fläche in ha - łączna powierzchnia
S-cy - spadkobiercy, np. „Wawryniuka Antoniego S-cy”
Sohn - syn, np. „Wawryniuk Jan Sohn Stefan”
Nazwiska i imiona wpisano w polskiej pisowni, z polskimi znakami. Na dokumencie widać też późniejsze odręczne adnotacje. Przy większości nazwisk postawiono znaczki kontrolne, a przy części dopisano, kim była dana osoba, np. „brat Antoniego”, „brat Wacława”, „syn Wojciecha”, „siostra Karola”, „siostra Jana”, „ojciec Michała” czy „zmarła panną”. U góry pierwszej strony ktoś zanotował „str. 1” i „Zał. nr 1”, co sugeruje, że wykaz był załącznikiem do innego pisma. Dopiski są cennym tropem przy odtwarzaniu powiązań rodzinnych we wsi.
Strona 1 (poz. 1-19)
Strona 2 (poz. 20-40)
Strona 3 (poz. 41-61)
Kliknij stronę, aby otworzyć skan w pełnej rozdzielczości.
Rozdział 5
II wojna światowa i ruch oporu
W czasie II wojny światowej mężczyźni z roczników poborowych zostali wzięci do wojska. Niektórzy z nich nie wrócili z wojny, np. Kazimierz Wawryniuk. Na miejscu działały zakonspirowane oddziały różnych formacji. Jeszcze przed wojną w latach 1936-38 istniała w Rzewuszkach drużyna Przysposobienia Wojskowego. W 1940 r. na terenie gminy Sarnaki powstaje Komenda Obrońców Polski (KOP). W latach 1940-42 KOP była największą organizacją konspiracyjną na terenie Gminy. Z Rzewuszek należeli do KOP: Władysław Gumienniczuk ps. „Jesion”, Józef Szoplik, Kazimierz Jaszczuk, Kazimierz Gumienniczuk. Była to placówka Chybów, do której należeli ludzie z wiosek: Sarnaki, Rzewuszki, Kamianka, Chybów, Grzybów, kol. Płosków. Na początku obowiązywał system piątkowy, potem powstały drużyny.
Czesław Panasiuk. Wojna zabrała też Czesława Panasiuka, brata Janiny Lewczuk. Zginął podczas nieudanej akcji likwidacji niemieckiego oficera w Siedlcach. W rodzinnej pamięci pozostał także jako ten, który podczas pożaru starego kościoła w Sarnakach wszedł na dach i próbował powstrzymać ogień (więcej na stronie kościoła).
Czesław Panasiuk (w środku, z założonymi rękami), brat Janiny Lewczuk
Działo kolejowe w 1941 r. Monografia gminy Sarnaki odnotowuje, że w 1941 r., przy torach kolejowych w pobliżu skrzyżowania z obecną drogą asfaltową do Rzewuszek, Niemcy ustawili działo kolejowe. Miało być wykorzystywane w czerwcu 1941 r. podczas ataku III Rzeszy na ZSRR; według lokalnych przekazów huk wystrzałów był tak silny, że w okolicy wypadały szyby z okien.
Miejsce, w którym w 1941 r. stało działo kolejowe, przy torach w pobliżu drogi do Rzewuszek
Przysięga KOP
Wstępując w szeregi „Obrońców Polski" przysięgam Bogu i Ojczyźnie:
- rozkazy władz organizacyjnych dokładnie, ochoczo i bez wahania wypełniać
- tajemnic organizacyjnych nikomu dobrowolnie, ani pod przymusem nie zdradzić
- sprawie wyzwolenia Ojczyzny służyć aż do ostatecznego zwycięstwa
Tak mi dopomóż Bóg!
Kolportaż prasy wykonywali łącznicy. Z Rzewuszek - Józef Szoplik.
Akcje specjalne, w których żołnierze występowali z bronią: Na skutek informacji o szkodliwej działalności przeciwko miejscowej organizacji KOP agentki gestapo, żony komendanta policji granatowej Potuszyńskiego w Łysowie, wysłano grupę w składzie trzech osób do jej likwidacji. W tej nieudanej akcji ciężko ranny został Kazimierz Jaszczuk z Rzewuszek, żołnierz placówki Chybów. Aresztowany, po przewiezieniu do Łosic zmarł. Akcja odbyła się prawdopodobnie w marcu 1942 r.
Na przełomie 1942/43 r. część KOP przechodzi do MiP (Miecz i Pług). Rzewuszki w dalszym ciągu należą do placówki Chybów. MiP organizuje na początku 1943 r. Szkołę Podchorążych w Chybowie. Z Rzewuszek uczestnikiem Szkoły Podchorążych był Józef Szoplik. MiP podjął także zadanie szkolenia sanitarnego w 1943 r. Szkoleniem wojskowym przyszłych sanitariuszek zajmował się Władysław Gumienniczuk ps. „Jesion” z Rzewuszek.
Władysław Gumienniczuk, brat Józefa Gumienniczuka (Józefka), zginął po wojnie w lesie Dubicze z rąk NKWD (taka jest oficjalna wersja). W miejscu, gdzie zginął stoi tabliczka ogrodzona drewnianym płotem. Według wersji nieoficjalnej zginął z rąk polskiego komunisty z Hołowczyc.
Także akcją specjalną, wykonaną przez placówkę Chybów 3.02.1943 r., była likwidacja agenta gestapo Bzowskiego, pracownika Dyrekcji Lasów Państwowych w Siedlcach. W akcji zginął Czesław Panasiuk ps. „Sokół” z Chybowa.
Podporządkowanie MiP organizacji AK nastąpiło w lipcu 1944 r. podczas akcji „Burza”. Gdy wybuchło Powstanie Warszawskie, żołnierze AK mieli ruszyć na pomoc walczącej stolicy. Nie doszło do tego, gdyż tereny gminy Sarnaki zostały zajęte przez oddziały Armii Czerwonej.
Po wojnie na terenie Sarnak i okolic działało także podziemie partyzanckie. Z Rzewuszek pod komendą „Młota” służył Henryk Chwedorczuk (wg relacji Jana Trocia).
Rozdział 6
Rzewuszki po 1945 roku
Przed chałupą krytą strzechą
Praca na łące
Na podwórzu gospodarstwa
Rzewuszki zimą
Kapliczka przy posesji nr 24, jeden z trzech zabytków Rzewuszek
Po wojnie następowały zmiany w układzie przestrzennym i życiu społecznym wsi. Wcześniejsze scalenie gruntów i przenoszenie części gospodarstw na kolonie zmieniły zwartą zabudowę dawnej ulicówki. Z czasem modernizowano drogi i zabudowę, a tradycyjne formy gospodarki rolnej stopniowo ustępowały mechanizacji.
Ochotnicza Straż Pożarna i świetlica. Według monografii gminy Sarnaki we wsi działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Od 1976 r. posiada ona remizę, wybudowaną społecznie z wykorzystaniem materiałów pochodzących z rozbiórki obiektów należących do GS w Sarnakach. W budynku dawnego sklepu urządzono świetlicę wiejską.
Zabytki i pamiątki lokalne. W Rzewuszkach są trzy zabytki: murowana kapliczka z początku XX w. z figurą Matki Bożej przy posesji nr 24, kamień pamiątkowy pod adresem Rzewuszki 9 oraz dom pod adresem Rzewuszki 10. Monografia gminy wspomina również pamiątkowy głaz ustawiony w 2002 r. przez rodzinę Ludwiczków dla upamiętnienia przodków.
Współczesność. Rzewuszki pozostają niewielką miejscowością gminy Sarnaki. Dane gminne za 2021 r. podawały 147 mieszkańców zameldowanych na pobyt stały. Współczesny obraz wsi - jej zabudowa, rolnictwo, infrastruktura, organizacje społeczne i przemiany demograficzne - zasługuje na dalsze udokumentowanie, ponieważ w opracowaniu z 2011 r. ten okres był naturalnie opisany znacznie skromniej.
Powłoczki
Ostrówek
Greble
Czereta
Poterebki
Zapólna
Czwarciny
Za ługiem
Łuzki
Gródek
Zagumienie
Wyjomka
Siwy kamień
Kulików
Michalównie
Rozdział 7
Nazwy lokalne
Powłoczki - pół włóki - 15 morgów - 8,4 ha
Ostrówek - od wywyższenia na łąkach naprzeciw Bogdaniuka
Greble - prawdopodobnie od grobli na łąkach
Czereta - oczerety, wertepy, teren porośnięty roślinnością bagienną
Poterebki (białor.) - miejsce po wyciętym lesie
Zapólna - za polami uprawnymi wytyczonymi być może podczas pomiary włócznej
Czwarciny - czwarta część włóki
Za ługiem - pola za podmokłym pasem gruntu ciągnącym się od Wierzbiny za zabudowaniami Wawryniuków. Ług (ros.) - łęg, teren podmokły, porośnięty osiką, wierzbą
Łuzki - niewielkie podmokłe obniżenia gruntu wśród pól. Liczba mnoga od ług (łużki). Spolszczone łuzki.
Gródek - od grąd. Grąd to siedlisko leśne, gdzie rośnie las liściasty (grab, dąb, brzoza)
Zagumienie - za gumnami, czyli zabudową gospodarczą
Wyjomka (ros.) - wykop, w tym wypadku pod linią kolejową
Siwy kamień - do wyjaśnienia
Kulików - do wyjaśnienia, być może była tutaj kiedyś osada lub wieś o tej nazwie od nazwiska Kulikowski
Michalównie - do wyjaśnienia. Być może od imienia Michał. Przed komasacją miał tu pole Michał Gumienniczuk
Rozdział 8
Pochodzenie nazwisk z końcówkami -uk i -ak
Kiedy kształtowały się nazwiska, tutejsi chłopi byli w większości Rusinami, wyznawcami wyznania greckokatolickiego. Najczęściej nazwiska tworzono od imienia ojca lub wykonywanego zawodu. Pierwotne formy nazwisk zapisywano w metrykach cerkiewnych po polsku. Nazwiska chłopskie utrwaliły się późno, bo dopiero w początkach XIX w.
Przykłady:
Bogdaniuk - od Bogdan
Filipiuk - od Filip
Iwaniuk - od Iwan/Jan/
Jaszczuk - od Jaszko/Jakub/
Kacperuk - od Kacper
Lewczuk - od Lew
Mielniczuk - od Mielen/Emilian/
Szeweluk - od Szewel, Szaweł
Szymaniuk - od Szymon
Wawryniuk - od Wawrzyniec
Bartoszuk - od Bartosz
Gumienniczuk - od gumienny/zatrudniony przy gumnie/
Pawluczuk - od Paweł
Chwedoruk - od Chwedor/Teodor/
Ludwiczuk - od Ludwik
Rozdział 9
Przezwiska i imiona potoczne
W codziennym życiu na wsi przeważnie nie używano nazwisk, lecz imion, przezwisk, dodając czasem imię ojca lub dziadka (chyba spuścizna po zaborze rosyjskim).
Np.:
Jasieńko - Jan Gumienniczuk
Kazulo - Kazimierz Gumienniczuk
Józefko - Józef Gumienniczuk
Władeczek - Władysław Wawryniuk
Heniek Wojciechów - Henryk Wawryniuk, syn Wojciecha
Mietek Jacków - Mieczysław Ludiczuk, syn Jacentego
Jasio Wacków - Jan Bogdanik, syn Wacława
Stacho Franiowy - Stanisław Gumienniczuk, syn Franciszka
Lutek Szynkarów - Lucjan Wawryniuk, prawdopodobnie dlatego że mieszkał przy karczmie/wyszynk/
Junek - Jan Gumienniczuk
Stusiek - Stanisław Gumienniczuk
Kobiety: od imienia męża lub jego nazwiska
Frankowa - żona Franciszka Dunajki
Koziejka - żona Józefa Kozieja
Ponieważ we wsi rodziło się dużo dzieci i wzajemnie bywano chrzestnymi, często zwracano się do siebie „kumo”, „kumie”.
Rozdział 10
Słownictwo używane przez starsze pokolenie
Wyrazy i zwroty zapamiętane od najstarszych mieszkańców wsi. Rozwiń wybraną grupę, aby zobaczyć objaśnienia.
Bachur (żyd.) - małe dziecko
Bambaryła - tęgi mężczyzna, czasem słabo rozwinięty
Berbelucha - niesmaczna potrawa, słaba wódka
Bety - pierzyny, poduszki
Bultak - służył do napędzania ryb do kłomli
Chaziaj - bogaty gospodarz
Chojarki - młode sosny
Chojrak - odważny młody mężczyzna
Chwoszczka - skrzyp polny
Ćwierć - drewniane naczynie do noszenia np. sieczki dla konia. Mieściło się w nim ćwierć korca. Korzec - 128 l.
Dolany - doły z wodą po wykopanym torfie (torfianki)
Duha - pałąk wygięty z drewna, część końskiej uprzęży
Dymnik - komin w budynku mieszkalnym. Dawniej w kurnej chacie otwór, przez który uchodził dym
Dzielanka - oddział leśny
Dzieża - drewniane naczynie do wyrabiania ciasta na chleb
Faska - mała drewniana beczka służąca do przechowywania solonego mięsa
Gable - widły do ziemniaków
Gnojanki - boczne zakładki w konnym wozie
Gościniec - szeroka droga ze wsi do ważniejszej miejscowości (z Rzewuszek do Sarnak)
Hołoble - drewniane drążki służące do zaprzęgania konia do wozu
Hurby - zaspy śnieżne
Kacap - słowo pogardliwe, tak nazywano też bolszewików. W XVI w. tak określano starowierców zachowujących dawne zwyczaje po reformie prawosławnej cerkwi.
Kanka - metalowe naczynie na płyn (woda, mleko) z rączką
Katana - pierwotnie watowany serdak, który nosiły kobiety
Kłaki - paździerze po wyczesaniu lnu, konopi
Kłomla - osiatkowany prostopadłościan o podstawie trójkąta, służący do połowu ryb
Kociuba - drewniana łopata do wkładania chleba do pieca
Kopańka - drewniana dłubanka do wyrabiania ciasta
Korop - ropucha
Kruczyk - pogrzebacz w postaci zagiętego drutu
Kukrzysko - miejsce po dawnych budynkach
Kulbaka - gruby kij, którym podpierał się stary człowiek
Kwarta - litrowy metalowy kubek (czwarta część garnca)
Kwoktucha - kura wysiadująca pisklęta
Łazik - włóczęga
Młon - człowiek mało rozgarnięty
Mołoducha - panna młoda
Mycka (żyd.) - czapka, beret
Obrzemek (ukr. oberemek) - naręcz, np. drewna
Okorok - zdarta brzozowa miotła
Panek - określenie tego, kto wywyższał się ponad przeciętność. Pankami nazywano najwyższy szczebel społeczności drobnoszlacheckiej posiadający część wsi, kilku poddanych.
Parstek - budowla z żerdzi przykryta słomą i ziemią, służąca do przechowywania np. brukwi
Pokrzywniak - worek wyrabiany dawniej z włókien pokrzywy
Polana - duże szczapy drewna do palenia w piecu chlebowym
Pomorek - człowiek natrętny, nieznośny
Poszycie - pokrycie dachu, strzecha
Przeźmian - powinno być bezmian. Metalowy wyskalowany w funtach (funt 0,4 kg) pręt służący jako waga
Rozdziawa - człowiek nierozgarnięty
Rozkaraka - niezdara, pokraka
Rzeszoto - sito do przewiewania na wietrze np. zboża
Rżysko - ściernisko po skoszonym zbożu
Sagan - żeliwny garnek do gotowania ziemniaków dla świń
Sap - podmokłe pole
Sąsiek - część stodoły po obu stronach klepiska
Siurek - pogardliwa nazwa małego chłopca
Skałki - porąbane drewno do palenia w kuchni i piecu
Sklep - sklepiona piwnica pod domem
Słuch - posłuszeństwo, uległość
Smolina - żywiczne drewno
Smug - pastwisko
Soska - smoczek
Suty - wąskie przejście między budynkami
Szaflik - drewniana skrzynia do przyrządzania pokarmu dla zwierząt
Szalenizna - gwałtowny, popędliwy człowiek
Szczerek - warstwa piasku, żwiru
Szerepeta - hołota, oberwaniec
Szmul (żyd.) - młody chłopiec
Terepela - roztargniona dziewczyna
Ulica - dróżka dzieląca gospodarstwa we wsi
Wantuch - leń
Wertepy - zarośnięte, trudne do przejścia miejsca
Wierciocha - gliniana miska do ucierania maku
Wołokita - leń, nierób
Wyjomka (ros.) - wykop pod linię kolejową
Wyżki - przeważnie w oborze przestrzeń nad belkami
Zafajdana - ubrudzona
Zagata - zewnętrzne ocieplenie domu na zimę, przeważnie z liści
Żulik - łobuz
Ani widu, ani słychu - ktoś oczekiwany nie nadchodzi, może zaginął
Barabanić - hałasować, głośno uderzać w jakiś przedmiot
Bimbać - obijać się
Bożyć się - przysięgać na Boga
Harować (ukr. harczować) - ciężko pracować
Hołczy - pokrzykuje
Ja go zolę - biję go, karcę np. niesforne dziecko
Koczerawa - pokręcona, np. marchew z kilkoma korzeniami
Kołomyja (szybki taniec huculski) - określenie czegoś zagmatwanego, wir wydarzeń
Latosi - tegoroczny
Ledwie zipie - mocno zmęczony lub umierający
Mamlać - jeść niechętnie
Migiem coś zrobi - szybko, w mgnieniu oka
Nachapać się - wzbogacić się nieuczciwą drogą
Najsamprzód - w pierwszej kolejności
Namagać - np. podczas jedzenia zjeść więcej chleba (namagać chlebem)
Na pohybel - niech przepadnie
Na sklezia - na przełaj
Na szago - na skróty, przez pola
Nic nie tura - nic nie rozumie
Nipać - szukać, np. grzybów
Nyje w dołku - mdli w żołądku
Paszoł won (ros.) - idź stąd, idź precz
Poszedł komehanka - np. wóz konny przewrócił się do góry kołami
Potoknąć - wypłukać
Prosty jak lusznia - lusznia to część wozu od osi do kłonicy
Przyhołubić - wziąć pod opiekę
Puś tu, od sie, nazad - polecenia wydawane dla konia podczas pracy
Rozczot - zrobić rozczot, porozstawiać wszystkich po kątach
Skramczeć - grymasić z płaczem, zwykle dziecko
Spurzał się koń - spłoszył
Ślaja się - dziewczyna źle się prowadzi
Ugotować obiad na kominie - dawniej nie było trzonów kuchennych z żeliwnym blatem i fajerkami. Potrawy gotowano na przybudówce do komina, stawiając garnki bezpośrednio na palenisku.
Ustatkować się - uspokoić się, spoważnieć
Wiejka - wiatr ze śniegiem
Wiuga - silny wiatr
Zachodzę w głowę - intensywnie myślę, odchodzę od zmysłów
Zamuliło - osłabienie, złe samopoczucie
Zanadziły się - np. wrony i wyjadają karmę dla kur
Zdybać - odszukać
Zimny cug - zimne powietrze, zimny wiatr
Rozdział 11
Źródła i literatura wykorzystane przy redakcji
- Krzysztof Lewczuk, „Dzieje Rzewuszek”, 2011 - podstawa niniejszego opracowania; lokalne relacje, nazewnictwo, słownictwo i informacje rodzinne.
- „Historia i współczesność Gminy Sarnaki” - monografia dostępna w Bibliotece Publicznej w Sarnakach; informacje o Rzewuszkach, uwłaszczeniu, serwitutach, szkole, II wojnie światowej, OSP i pamiątkach lokalnych.
- Główny Urząd Statystyczny, „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej”, dane spisu z 1921 r. - dane o liczbie budynków i mieszkańców Rzewuszek.
- „Nazwy miejscowe Polski. Historia - pochodzenie - zmiany”, t. XII - etymologia nazwy Rzewuszki od nazwy osobowej Rzewus(z)ek.
- Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Sarnaki - informacja o murowanej kapliczce z początku XX w. z figurą Matki Bożej.
- Rocznik Ziemi Sarnackiej, t. V - dane demograficzne gminy, w tym liczba mieszkańców Rzewuszek w 2021 r.
- Akta parafii Sarnaki i relacje mieszkańców przywołane w opracowaniu z 2011 r. - wymagają, w miarę możliwości, dalszej kwerendy i dokładnych sygnatur archiwalnych przed wydaniem drukowanym lub naukowym.