Kościół w Sarnakach

Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika - blisko sześć wieków historii

Historia parafii, kościołów, zabytków i życia religijnego - kompendium

Opracowanie rozszerzone na podstawie przekazanego tekstu, materiałów parafialnych i diecezjalnych, publikacji regionalnych, rejestrów zabytków oraz źródeł internetowych dostępnych we wrześniu 2026 r. Informacje niepewne lub wymagające dalszej kwerendy zostały wyraźnie zaznaczone.

Spis treści

Rozdział 1

Informacje podstawowe

Parafia rzymskokatolicka pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Sarnakach należy obecnie do diecezji drohiczyńskiej i jest siedzibą dekanatu sarnackiego. Jej początki sięgają XV wieku; w źródłach kościelnych przyjmuje się rok 1430 jako datę erygowania parafii. Jest to jedna z najstarszych parafii tej części nadbużańskiego Podlasia.

Według aktualnego wykazu Diecezji Drohiczyńskiej parafia liczy 3422 mieszkańców, w tym 3415 katolików. Proboszczem i dziekanem sarnackim jest ks. prał. dr Andrzej Jakubowicz, a wikariuszem ks. mgr Karol Młynarczyk. Dane te są stanem publikowanym przez diecezję i mogą zmieniać się wraz z obsadą duszpasterską.

Do parafii należą obecnie: Binduga, Bużka, Chlebczyn, Chybów, Franopol, Fronołów, Grzybów, Hołowczyce, Kamianka, Klimczyce, Klimczyce-Kolonia, Kózki, Lipno, Nowe Mierzwice, Płosków, Rozwadów, Rzewuszki, Sarnaki, Stare Mierzwice i Terlików. Poza kościołem parafialnym funkcjonują punkty duszpasterskie w Lipnie, Mierzwicach Starych i sezonowo we Fronołowie.

Rozdział 2

Początki Sarnak i fundacja parafii

Według rysu historycznego parafii i Diecezji Drohiczyńskiej wielki książę litewski Witold Aleksander nadał wieś Sarnaki Piotrowi Zarembie z Zarembina, późniejszemu sędziemu ziemskiemu mielnickiemu. Synem Piotra był Andrzej Sarnacki, sędzia mielnicki i protoplasta rodu Sarnackich herbu Zaremba. Sarnaccy pozostawali dziedzicami i kolatorami miejscowego kościoła do drugiej połowy XVI wieku.

Parafię w Sarnakach erygowano około 1430 r. Początkowo należała do dekanatu łosickiego, następnie janowskiego. Pierwszy drewniany kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika ufundował przypuszczalnie Piotr Sarnacki. Stał on po przeciwnej stronie drogi w stosunku do późniejszego, XIX-wiecznego kościoła - w rejonie dzisiejszej plebanii. Najstarsze znane imiona duchownych to ks. Mikołaj, pleban w 1470 r., ks. Piotr, pełniący tę funkcję w latach 1475-1481, oraz ks. Andrzej, proboszcz w latach 1515-1519.

W XVI wieku znaczenie Sarnak w administracji kościelnej było większe, niż sugerowałaby dzisiejsza wielkość miejscowości. Według materiałów diecezjalnych przypuszczalnie od 1554 do 1589 r. Sarnaki były siedzibą jednego z trzech „okręgów” w strukturze diecezji łuckiej.

Rozdział 3

Zmiany właścicieli dóbr a dzieje parafii

W latach 1548-1551 część Sarnak wykupił od Sarnackich Adam Kosiński herbu Rawicz, późniejszy kasztelan podlaski. Przez małżeństwa rodzinne dobra przeszły następnie do Wodyńskich, a w XVII wieku do Butlerów. W 1636 r. na zamku w Mielniku sporządzono akt, w którym Stefan Sarnacki, dziedzic Chlebczyna, przekazał ziemię we wsiach Sarnaki i Grzybowo ówczesnemu proboszczowi sarnackiemu ks. Janowi Stanisławowi Leszczyńskiemu.

W 1674 r. część dóbr sarnackich należała do ks. Kazimierza Macieja Zwierza herbu Topór, sufragana łucko-brzeskiego, wikariusza i oficjała generalnego oraz prepozyta mielnickiego. W połowie XVII wieku Sarnaki znalazły się także w rękach Butlerów. Aleksander Łukasz hr. Butler uzyskał dla Sarnak prawa miejskie od Augusta III; miejscowość posiadała status miasta od 1754 do 1869 r.

Dobra przeszły następnie do Ossolińskich poprzez małżeństwo Rozalii Butlerówny z Antonim Ossolińskim. Ich syn Stanisław hr. Ossoliński stał się fundatorem zachowanego do dziś drewnianego kościoła z 1816 r. Zależności między właścicielami dóbr, prawem patronatu i finansowaniem parafii miały w epoce przeduwłaszczeniowej zasadnicze znaczenie dla utrzymania świątyni i beneficjum proboszczowskiego.

Rozdział 4

Rok 1657: najazd, śmierć proboszcza i kult Matki Bożej Sarnackiej

Jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń w dziejach parafii był rok 1657. W czasie działań wojennych związanych z potopem szwedzkim kościół w Sarnakach został ograbiony przez Kozaków. Według tradycji i przekazu zachowanego w materiałach parafialnych proboszcz ks. Wojciech Strus, pełniący urząd w latach 1651-1657, zginął od szabli kozackiego sotnika, broniąc kościoła, obrazu Matki Bożej oraz zgromadzonych wiernych przed spaleniem.

Ten sam rok przyniósł miejscowości katastrofalną epidemię. Następca ks. Strusa, ks. Stanisław Rosochacki, pozostawił zapis mówiący o „powietrzu srogim” i niemal całkowitym wymarciu ludności. W zapisie z 6 października 1657 r. proboszcz wiązał swoje ocalenie z oddaniem się pod opiekę Matki Bożej z obrazu znajdującego się w wielkim ołtarzu. Dokument ten jest ważnym świadectwem rozwoju lokalnego kultu maryjnego. Od drugiej połowy XVII wieku obraz Matki Bożej Sarnackiej otaczano szczególną czcią, a przed nim składano wota dziękczynne.

Współczesne materiały parafialne nadal posługują się określeniem „Matka Boża Sarnacka”, a wizerunek pozostaje jednym z najważniejszych elementów lokalnej tradycji religijnej. Przy interpretowaniu dawnych zapisów należy jednak oddzielać historyczny fakt istnienia kultu i wotów od religijnej interpretacji wydarzeń, która należy do tradycji wyznaniowej.

Rozdział 5

Pierwszy kościół - wygląd i kres dawnej świątyni

Pierwszy kościół był drewniany. Szczególnie cenny jest opis archiwalny z 1802 r., zachowany w przekazanym opracowaniu. Wynika z niego, że świątynię wykonano z drewna łupanego i pokryto gontem. Posiadała drewnianą kopułę z żelaznym krzyżem i sygnaturką, dwa wejścia, chór, osiem okien ze szkłem osadzonym w ołowiu oraz zegar słoneczny. U progu XIX wieku budowla była już w bardzo złym stanie i musiała być podpierana drewnianymi słupami.

Stan techniczny starej świątyni był tak zły, że zdecydowano się nie na kolejny remont, lecz na budowę nowego kościoła. Stary obiekt rozebrano w związku z inwestycją z 1816 r. Miejsce dawnej świątyni i przykościelnego cmentarza znajdowało się po przeciwnej stronie drogi względem kościoła z 1816 r., w sąsiedztwie późniejszej plebanii.

Rozdział 6

Drewniany kościół z 1816 roku

Obecnie zabytkowy drewniany kościół ufundował w 1816 r. Stanisław hr. Ossoliński, starosta sulejowski. Budowę prowadzili miejscowi cieśle pod kierunkiem proboszcza ks. Pawła Wolskiego, wzorując nową świątynię na poprzedniej. Formalne poświęcenie nastąpiło pod koniec 1819 r.; ks. Paweł Wolski dokonał go na mocy upoważnienia biskupa Feliksa Łukasza Lewińskiego z 30 listopada 1819 r.

Świątynia nie była od początku konstrukcją bezproblemową. W XIX i na początku XX wieku przechodziła kilka poważnych remontów i przebudów: w 1873 r., następnie w latach 1880-1886 po zawaleniu się 6 sierpnia 1880 r. jednego z bocznych filarów, oraz w latach 1904-1905. W 1885 r., za proboszcza ks. Edwarda Podbielskiego, wymieniono wieżyczkę kościelną.

Kościół ma konstrukcję drewnianą, układ trójnawowy i plan zbliżony do prostokąta. Posadowiony jest na wysokiej podmurówce, a bryłę przykrywa dach dwuspadowy z sygnaturką na kalenicy. W jego wyposażeniu znajdują się trzy klasycystyczne ołtarze z początku XIX wieku. Historyczny zespół kościelny wraz z dzwonnicą i cmentarzem przykościelnym wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1345/157 decyzją z 22 maja 1975 r.

Na dachu płonącego kościoła. W rodzinach z Rzewuszek przetrwało wspomnienie o Czesławie Panasiuku, bracie Janiny Lewczuk. Gdy stary kościół w Sarnakach zajął się ogniem, Czesław wszedł na dach, a ludzie z dołu podawali mu wiadra z wodą. Próbował w ten sposób powstrzymać pożar. Czesław zginął później w czasie II wojny światowej (więcej w historii Rzewuszek).

Drewniany kościół z 1816 roku (fot. Joanna Pyka, źródło: Wikipedia)

Fasada starego kościoła od strony wejścia (źródło: Wikipedia)

Rozdział 7

Wielka przebudowa i odnowienie w latach 1904-1905

Szczególnie ważny etap w dziejach kościoła przypadł na proboszczowanie ks. Jana Krzewskiego (1901-1918). W 1905 r. przeprowadzono rozległe prace wewnątrz i na zewnątrz świątyni. Do naw bocznych wykonano dwa nowe dębowe ołtarze oraz sześć polichromowanych figur z drewna lipowego. Przerobiono wielki ołtarz sosnowy i otoczono go balustradą.

Właściciel miejscowego browaru Józef Szummer ufundował tabernakulum do wielkiego ołtarza oraz dwanaście stacji Drogi Krzyżowej. Na cmentarzu przykościelnym byli unici z Klimczyc wznieśli grotę Matki Bożej na wzór groty w Lourdes. Rozwijały się bractwa religijne, kółka Żywego Różańca, Bractwo Trzeźwości oraz działalność chóru. Ks. Krzewski wspierał także muzykę: odrestaurowano ówczesne organy, zakupiono instrumenty i utworzono orkiestrę parafialną.

Wnętrze i ołtarze zabytkowego kościoła (źródło: Wikipedia)

Rozdział 8

Unici i ukaz tolerancyjny z 1905 roku

Historia parafii sarnackiej jest ściśle związana z dziejami unitów na Podlasiu. Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej przez władze rosyjskie w 1875 r. część wiernych odmawiała przejścia na prawosławie i była określana jako „oporni”. Ks. Jan Krzewski, mimo zagrożenia represjami, potajemnie udzielał im sakramentów.

Przełom przyniósł ukaz tolerancyjny cara Mikołaja II z 30 kwietnia 1905 r. Umożliwił on zmianę wyznania bez wcześniejszych restrykcji administracyjnych. Do Sarnak zaczęły przybywać procesje byłych unitów z okolicznych miejscowości, m.in. z Litewnik, Płoskowa, Hołowczyc, Mierzwic i Serpelic. Według biogramu ks. Krzewskiego około 2500 unitów z okolicy przyjęło wówczas katolicyzm obrządku łacińskiego, a liczba wiernych parafii przekroczyła 6000. Wydarzenia te należą do najważniejszych przemian demograficznych i duszpasterskich w historii parafii na początku XX wieku.

Rozdział 9

Parafia w czasie wojen i w XX wieku

W czasie wojny polsko-bolszewickiej 2-3 sierpnia 1920 r. rozegrała się bitwa o Sarnaki. Zabytkowy kościół nie doznał wówczas większych zniszczeń. W kolejnych dekadach parafia pozostawała ważnym ośrodkiem życia religijnego i społecznego dla rozległego obszaru nad Bugiem.

Po II wojnie światowej zmieniały się granice parafii. Z dniem 1 listopada 1948 r. biskup Ignacy Świrski wydzielił Kolonię Zabuże i Klepaczew, przyłączając je do placówki duszpasterskiej w Serpelicach. Kolejna duża zmiana nastąpiła w 2005 r., gdy biskup Antoni Pacyfik Dydycz utworzył w Litewnikach Nowych samodzielny rektorat Matki Bożej Nieustającej Pomocy; weszły do niego Litewniki Nowe, Płosków i Terlików, dotychczas należące do Sarnak. Współczesny wykaz diecezjalny ponownie wymienia Płosków i Terlików wśród miejscowości parafii sarnackiej, co wskazuje na późniejsze zmiany organizacyjne wymagające przy opracowaniu naukowym potwierdzenia w dekretach kurialnych.

Sarnaki w czasie wojny. Zachowana fotografia pokazuje zgliszcza Sarnak po pożarze w 1941 r.: nad pogorzeliskiem sterczą tylko kominy i mury spalonych domów, a w kilku miejscach wciąż unosi się dym.

Ślub Polikarpa i Janiny Lewczuk. Kościół w Sarnakach był miejscem najważniejszych uroczystości rodzin z Rzewuszek. Na zdjęciu z rodzinnego albumu Polikarp i Janina Lewczukowie w dniu ślubu, który odbył się w Sarnakach po II wojnie światowej. Młoda para stoi na schodach przed drzwiami kościoła.

Sarnaki po pożarze w 1941 r.

Ślub Polikarpa i Janiny Lewczuk, Sarnaki, po 1945 r.

Rozdział 10

Zmiany przynależności diecezjalnej

W przekazanym tekście wskazano, że do 1818 r. parafia pozostawała w dawnych strukturach kościelnych związanych z diecezją łucką/brzeską. Po reorganizacji Kościoła w Królestwie Polskim utworzono diecezję podlaską ze stolicą w Janowie Podlaskim. Po represjach po powstaniu styczniowym diecezja podlaska została w 1867 r. skasowana przez władze carskie, a jej obszar administrowano z Lublina.

W 1918 r. papież Benedykt XV odnowił diecezję podlaską. Od 1925 r. funkcjonowała ona jako diecezja siedlecka, czyli podlaska. Parafia Sarnaki należała do niej do reformy administracyjnej Kościoła w Polsce w 1992 r. Na mocy bulli Jana Pawła II „Totus Tuus Poloniae Populus” z 25 marca 1992 r. Sarnaki weszły do nowo ukształtowanej diecezji drohiczyńskiej. Pierwszym jej biskupem był pochodzący z Lipna w parafii Sarnaki Władysław Jędruszuk.

W 1992 r. utworzono dekanat sarnacki. Aktualny wykaz diecezjalny obejmuje parafie: Chłopków, Gnojno, Horoszki Duże, Łysów, Platerów, Rusków, Sarnaki i Serpelice.

Rozdział 11

Nowy kościół - budowa w latach 2012-2020

Nowy kościół parafialny, poświęcony w 2020 roku (źródło: Wikipedia)

Najważniejszym wydarzeniem współczesnych dziejów parafii była budowa nowego kościoła. Inicjatywę podjął ks. prał. dr Andrzej Jakubowicz, proboszcz sarnacki od 2008 r. Projekt świątyni opracowali Piotr Pytasz i Michał Bałasz. Biskup Antoni Pacyfik Dydycz wydał formalną zgodę na budowę 26 czerwca 2012 r. Plac budowy poświęcono 7 września, a pierwsze prace ziemne rozpoczęto 11 września 2012 r.

11 sierpnia 2013 r., podczas uroczystości odpustowych ku czci Przemienienia Pańskiego, bp Antoni Dydycz dokonał symbolicznego wmurowania kamienia węgielnego. W metalowej tubie umieszczono akt erekcyjny podpisany przez biskupa, proboszcza, duchownych, przedstawicieli władz i parafian. Budowa oraz urządzanie wnętrza trwały osiem lat i - jak podkreślano podczas konsekracji - były finansowane przede wszystkim ze składek parafian.

10 października 2020 r. bp Piotr Sawczuk dokonał uroczystego poświęcenia nowego kościoła. W liturgii uczestniczył również bp senior Antoni Dydycz. Procesja przeszła ze starego drewnianego kościoła do nowej świątyni; niesiono relikwie św. Stanisława Biskupa i Męczennika oraz św. Rocha. W ołtarzu złożono relikwie św. Rocha, a ołtarz i ściany namaszczono krzyżmem. Uroczystość poprzedziły tygodniowe misje parafialne i droga krzyżowa ulicami Sarnak. Od tego momentu nowa świątynia stała się zasadniczym miejscem celebracji parafialnych, natomiast kościół z 1816 r. zachował wyjątkową wartość historyczną i zabytkową.

Fasada nowego kościoła (źródło: Wikipedia)

Ołtarz główny w nowym kościele (źródło: Wikipedia)

Polichromie sklepienia nowego kościoła (źródło: Wikipedia)

Rozdział 12

Dzwonnica, dzwony i otoczenie kościoła

Na placu przy historycznym kościele znajduje się murowana dzwonnica pełniąca również funkcję bramy. Według materiałów parafialnych została wzniesiona z cegły w 1871 r. staraniem proboszcza ks. Adama Sadowskiego. Ma trzy arkadowe przejścia i prześwity przeznaczone dla trzech dzwonów. Uroczyste poświęcenie powojennych dzwonów odbyło się 29 września 1946 r.

Teren przykościelny jest otoczony murem. W jego południowej części znajdują się zabytkowy kościół, trzy kapliczki lub figury - Najświętszej Maryi Panny, Chrystusa i św. Jana Nepomucena - grota maryjna wkomponowana w ogrodzenie, dawna kamienna kostnica oraz dwa stare nagrobki. W części północnej znajdują się dzwonnica i aleja lipowa. Zespół kościoła, dzwonnica i cmentarz przykościelny podlegają ochronie konserwatorskiej.

Murowana dzwonnica-brama z 1871 roku (źródło: Wikipedia)

Rozdział 13

Plebania, organistówka i wikariat

Po drugiej stronie drogi znajduje się murowana plebania. Materiały parafialne datują jej budowę na lata 1882-1885 i wiążą ją z działalnością ks. Edwarda Podbielskiego. W 2003 r. gruntowny remont rozpoczął ks. Ryszard Iwaniuk, a w 2009 r. zakończył ks. Andrzej Jakubowicz. Plebania figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-417 (decyzja z 18 maja 2005 r.). Narodowy Instytut Dziedzictwa określa ją jako obiekt zabytkowy; rozbieżność pomiędzy ogólnym datowaniem katalogowym a historią parafialną warto rozstrzygnąć na podstawie dokumentacji konserwatorskiej.

Organistówkę wzniósł ks. Ludwik Kulaszyński w okresie proboszczowania w latach 1921-1930. Murowany budynek wikariatu powstał w latach 1983-1985 staraniem proboszcza ks. Władysława Śledziewskiego oraz ówczesnego wikariusza ks. Jana Orłowskiego.

Rozdział 14

Organy i tradycje muzyczne

Muzyka kościelna ma w Sarnakach długą tradycję. Źródła z XIX wieku wspominają o pięciogłosowym pozytywie szkatulnym stojącym na chórze. Za ks. Jana Krzewskiego na początku XX wieku odrestaurowano dziesięciogłosowe organy, rozwijano chór i powołano orkiestrę parafialną.

Szczególnym zabytkiem jest rokokowy prospekt organowy z połowy XVIII wieku. Według Polskiego Wirtualnego Centrum Organowego obecny instrument to duże organy firmy W. Sauer, opus 1449, zbudowane w 1931 r. we Frankfurcie nad Odrą. Instrument sprowadzono w 1950 r. ze Lwówka Śląskiego; początkowo miał 48 głosów, a po uzupełnieniu w 1955 r. osiągnął 50 głosów. Został złożony przez Antoniego Grygorcewicza i poświęcony w 1951 r.; w 1996 r. remontował go Marian Leśniczuk. Instrument posiada trzy manuały i pedał oraz trakturę elektro-pneumatyczną. Jest to wyposażenie o znacznej wartości historycznej i muzycznej.

Parafia od ok. 1430 roku

Kościół z 1816 roku

Matka Boża Sarnacka

Dzwonnica z 1871 roku

Nowy kościół 2020

Rozdział 15

Cmentarze związane z parafią

Cmentarz przykościelny

Najstarszy cmentarz znajdował się przy pierwszym kościele, w rejonie dzisiejszej plebanii. Później pochówki odbywały się także przy kościele z 1816 r. Cmentarz przykościelny jest dziś nieczynny. Za prezbiterium zachowały się dwa zabytkowe nagrobki: Szymona i Joanny Baderów oraz Szymona Kosińskiego. Według nowszych badań regionalnych ks. Paweł Wolski, zmarły w 1841 r., miał być ostatnią osobą pochowaną na starym cmentarzu przy pierwszym kościele; jego prawdopodobne miejsce pochówku oznacza krzyż w pobliżu bramy plebanii.

Obecny cmentarz parafialny

Obecny cmentarz parafialny, położony między Sarnakami a Chybowem, założono w XIX wieku. Pierwsze udokumentowane pochówki miały miejsce w sierpniu 1855 r. Nekropolia ma kamienny mur i charakterystyczną bramę z kamienia oraz czerwonej cegły. W 1943 r., z inicjatywy proboszcza ks. Bolesława Kulawika, w głównej alei posadzono świerki, które utworzyły charakterystyczną aleję. Znajdują się tu zabytkowe nagrobki, groby miejscowych duchownych oraz mogiły i upamiętnienia związane z historią regionu i II wojną światową.

„Stary cmentarz” i inne nekropolie Sarnak

Na terenie Sarnak istnieje także tzw. stary cmentarz przy ul. Kilińskiego, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-863 w 2009 r. Zachowały się tam m.in. grobowce rodzin Podczaskich i Egierszdorfów. Jego dokładna geneza nie jest w pełni wyjaśniona. W Sarnakach znajduje się ponadto historyczny cmentarz żydowski, będący świadectwem wielowyznaniowej przeszłości miejscowości. Nie należy utożsamiać tych nekropolii z cmentarzem parafialnym ani z dawnym cmentarzem przykościelnym.

Rozdział 16

Kaplice filialne i sezonowe

Lipno - kaplica św. Józefa Robotnika

Tradycja kaplicy w Lipnie sięga okresu międzywojennego. W 1933 r. zbudowano przydrożną kapliczkę pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, erygowaną 6 września 1933 r. jako kaplica publiczna. Kolejna murowana kaplica pw. Nawiedzenia NMP uzyskała rangę kaplicy publicznej 20 stycznia 1953 r. Obecna kaplica pw. św. Józefa Robotnika została zbudowana w latach 1982-1984 na działce Czesława Kamińskiego. Zezwolenie na budowę wydał bp Jan Mazur 22 stycznia 1982 r.; poświęcenie nastąpiło w 1983 r.

Fronołów - kaplica sezonowa

Fronołów rozwijał się w okresie międzywojennym jako miejscowość letniskowa i wypoczynkowa. Od 1924 r. Towarzystwo Przeciwgruźlicze Okręgu PCK z Siedlec organizowało tam letniska dla dzieci, a 9 lipca 1924 r. urządzono tymczasową kaplicę. Pierwszą drewnianą kaplicę sezonową zbudowano w 1927 r.; 3 lipca poświęcił ją ks. Roman Marian Wilde, nadając wezwanie św. Antoniego Padewskiego. Po wojnie władze komunistyczne nakazały rozebranie kaplicy. W 1954 r. powstała prowizoryczna kaplica, a w 1987 r. na miejscu dawnej ustawiono krzyż. Od 7 lipca 1990 r. w sezonie letnim ponownie odprawiane są tam Msze św.; obecnie punkt duszpasterski nosi wezwanie Matki Bożej Fatimskiej.

Mierzwice Stare - kaplica św. Apostołów Piotra i Pawła

Starania o kaplicę rozpoczął w 1948 r. proboszcz ks. Bolesław Kulawik. Wobec ograniczeń władz komunistycznych przez pewien czas w uroczystość św. Piotra i Pawła, przypadającą 29 czerwca, Mszę św. odprawiano na tratwie na Bugu. Drewnianą kaplicę w Mierzwicach Starych wzniesiono w latach 1952-1955. 20 stycznia 1953 r. bp Ignacy Świrski nadał jej status kaplicy publicznej. W późniejszym okresie została rozbudowana o zakrystię i mieszkanie.

Rozdział 17

Wybitne postacie związane z parafią

Z parafii sarnackiej pochodził bp Władysław Jędruszuk, urodzony 19 listopada 1918 r. w Lipnie. Święcenia kapłańskie przyjął w 1943 r., sakrę biskupią w 1963 r. Od 1967 do 1991 r. kierował administracją kościelną w Drohiczynie jako administrator apostolski, następnie został ordynariuszem, a po reorganizacji z 1992 r. pierwszym biskupem diecezji drohiczyńskiej. Zmarł w 1994 r. i został pochowany w podziemiach katedry drohiczyńskiej.

W dziejach parafii szczególne miejsce zajmują także: ks. Wojciech Strus, zabity w 1657 r.; ks. Stanisław Rosochacki, autor świadectwa epidemii i kultu Matki Bożej; ks. Paweł Wolski, kierujący budową kościoła z 1816 r.; ks. Jan Krzewski, zasłużony dla byłych unitów, rozbudowy kościoła i życia społecznego; ks. Bolesław Kulawik, proboszcz okresu wojennego i powojennego; ks. Władysław Śledziewski; ks. Zdzisław Borkowski, autor monografii parafii; oraz ks. Andrzej Jakubowicz, pod którego kierunkiem wzniesiono nowy kościół.

Rozdział 18

Ochrona zabytków

Zespół sakralny w Sarnakach jest objęty formalną ochroną konserwatorską. W gminnym wykazie zabytków i rejestrze ujęte są: zespół kościoła, drewniany kościół przy ul. Kościelnej, brama-dzwonnica oraz cmentarz przykościelny - nr A-1345/157, wpis z 22 maja 1975 r. Plebania przy ul. Kościelnej 2 ma odrębny wpis A-417 z 18 maja 2005 r. W ewidencji znajdują się również kostnica, figury i elementy otoczenia. Ochrona obejmuje zatem nie tylko sam budynek kościoła, lecz cały historyczny krajobraz sakralny.

Rozdział 19

Parafia dzisiaj

Parafia pozostaje ośrodkiem duszpasterskim dla Sarnak i kilkunastu okolicznych miejscowości. Msze św. sprawowane są w nowym kościele parafialnym oraz w kaplicach w Lipnie i Mierzwicach; we Fronołowie liturgia ma charakter sezonowy. Przy parafii funkcjonują tradycyjne formy duszpasterstwa, m.in. koła Żywego Różańca, chór i inicjatywy charytatywne. Szczególną rolę w tożsamości wspólnoty zachowują odpusty, kult Matki Bożej Sarnackiej oraz pamięć o wielowiekowej historii parafii.

Historyczny kościół z 1816 r. i nowa świątynia poświęcona w 2020 r. tworzą dziś wyjątkowy zespół: pierwszy jest materialnym świadectwem XIX-wiecznej architektury drewnianej i wcześniejszych tradycji parafialnych, drugi dokumentuje współczesny etap rozwoju wspólnoty. Wraz z dzwonnicą, plebanią, cmentarzami i kaplicami filialnymi składają się na niemal sześćsetletnią historię miejscowego duszpasterstwa.

Rozdział 20

Chronologia najważniejszych wydarzeń

ok. 1430 - erygowanie parafii i budowa pierwszego drewnianego kościoła

1470 - wzmiankowany pleban ks. Mikołaj

1554-1589 - Sarnaki prawdopodobnie siedzibą jednego z okręgów diecezji łuckiej

1657 - najazd kozacki, śmierć ks. Wojciecha Strusa, epidemia i rozwój kultu Matki Bożej Sarnackiej

1754 - Sarnaki uzyskują prawa miejskie

1816 - budowa zachowanego drewnianego kościoła z fundacji Stanisława Ossolińskiego

1819 - poświęcenie nowego kościoła przez ks. Pawła Wolskiego

1855 - pierwsze pochówki na obecnym cmentarzu parafialnym

1871 - budowa murowanej dzwonnicy-bramy

1880-1886 - gruntowna przebudowa po awarii konstrukcyjnej

1882-1885 - budowa murowanej plebanii według historii parafialnej

1904-1905 - gruntowna renowacja i nowe wyposażenie

1905 - masowe przechodzenie byłych unitów do Kościoła rzymskokatolickiego

1920 - bitwa o Sarnaki; kościół bez większych zniszczeń

1927 - pierwsza drewniana kaplica sezonowa we Fronołowie

1933 - kaplica w Lipnie

1946 - poświęcenie dzwonów sarnackich

1950-1955 - instalacja i uzupełnienie dużych organów Sauera

1952-1955 - budowa kaplicy w Mierzwicach Starych

1982-1984 - budowa obecnej kaplicy św. Józefa Robotnika w Lipnie

1992 - włączenie parafii do diecezji drohiczyńskiej i utworzenie dekanatu sarnackiego

2012 - rozpoczęcie budowy nowego kościoła

2013 - wmurowanie kamienia węgielnego

10 października 2020 - uroczyste poświęcenie nowego kościoła przez bp. Piotra Sawczuka.

Rozdział 21

Co wymaga jeszcze dalszej kwerendy archiwalnej

Mimo znacznego rozszerzenia opracowania nie wszystkie zagadnienia da się rozstrzygnąć na podstawie materiałów dostępnych online. Dla pełnej monografii naukowej warto przeprowadzić kwerendę w Archiwum Parafii Sarnaki, Archiwum Diecezjalnym w Drohiczynie i Siedlcach, Archiwum Państwowym oraz dokumentacji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

dokładny akt fundacyjny/erekcyjny parafii z XV wieku i jego zachowanie w źródłach
pełna, zweryfikowana lista proboszczów i wikariuszy od XV wieku do dziś
pełne inwentarze kościoła z XVIII i XIX wieku oraz historia wszystkich elementów wyposażenia
dokładne dzieje i konserwacje obrazu Matki Bożej Sarnackiej oraz zachowanych wotów
historia wszystkich dzwonów, w tym ich losy podczas obu wojen światowych
dokumentacja konserwatorska drewnianego kościoła, dzwonnicy, plebanii, organów i nagrobków
dokładne zmiany granic parafii, zwłaszcza po 2005 r.
dzieje organizacji parafialnych, szkolnictwa, działalności dobroczynnej i społecznej w XIX-XX wieku
losy parafian i duchowieństwa podczas I i II wojny światowej oraz okupacji niemieckiej i sowieckiej
pełna historia budowy i wyposażania nowego kościoła po 2020 r.

Rozdział 22

Bibliografia i źródła

Nota o wiarygodności. Opracowanie łączy dane z tekstu pierwotnego z informacjami pochodzącymi ze źródeł kościelnych, samorządowych, konserwatorskich i regionalnych. W przypadku rozbieżności pierwszeństwo przyznano źródłom instytucjonalnym lub zaznaczono potrzebę dalszej weryfikacji. Tekst ma charakter popularnonaukowego kompendium przeznaczonego do publikacji internetowej; przed wykorzystaniem jako opracowanie naukowe zalecane jest uzupełnienie przypisów archiwalnych i sygnatur dokumentów.

Borkowski Z., Z dziejów parafii i duszpasterstwa w Sarnakach, Sarnaki 2006.
Kronika Parafii Sarnaki.
Parafia Rzymskokatolicka w Sarnakach, „Historia” - parafiasarnaki.pl/historia/ (dostęp: IX 2026).
Diecezja Drohiczyńska, „Sarnaki - Parafia Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika” - drohiczynska.pl (dostęp: IX 2026).
Diecezja Drohiczyńska, „Miejsce to wybrał Pan. Konsekracja nowego kościoła w Sarnakach”, 10 X 2020.
Gmina Sarnaki, „Zabytki” - sarnaki.pl/zabytki/ (dostęp: IX 2026).
Gminna ewidencja / wykaz zabytków Gminy Sarnaki, załącznik do dokumentacji BIP, 2025.
Narodowy Instytut Dziedzictwa, portal Zabytek.pl - karty kościoła pw. św. Stanisława i plebanii w Sarnakach.
„Historia i współczesność Gminy Sarnaki”, opracowanie dostępne w Bibliotece w Sarnakach.
„Rocznik Ziemi Sarnackiej”, t. II oraz t. VIII, Biblioteka w Sarnakach.
Słownik Biograficzny Południowego Podlasia i Wschodniego Mazowsza, hasło „Krzewski Jan (1866-1918)”.
Polskie Wirtualne Centrum Organowe, karta instrumentu: Sarnaki, kościół św. Stanisława Biskupa.
Starostwo Powiatowe w Łosicach, „Wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę kościoła w Sarnakach”, 19 VIII 2013.

Rzewuszki należą do parafii w Sarnakach

Poznaj historię Rzewuszek